De kracht van een groen ontwerp
Patrick Ruijzenaars is landschapsarchitect en eigenaar van Ruijzenaars Landscapes in Amersfoort. Met projecten variërend van het terrein rond het collectiecentrum van het Rijksmuseum tot natuurcampings en woonwijken, werkt hij voor een brede groep opdrachtgevers. Hij vertelt over de verbindende rol van groen in Park Vijfsluizen.
"De gemene deler is dat ik altijd ontwerp vanuit het groen en de belevingswaarde. Het ontwerpen met beplanting zie ik als de kern van mijn vak."
Scandinavische cultuur
Ruijzenaars laat zich graag inspireren door de Scandinavische aanpak van openbare ruimte. “In Scandinavië heerst van nature een sterkere verbinding tussen mens en natuur. Het buitenleven is er veel meer onderdeel van de cultuur. Ik kijk bijvoorbeeld graag naar Djursjön in Zweden. Een plek aan het meer in the middle of nowhere. Op zich niet heel bijzonder, zou je denken. Maar het gedachtegoed erachter is heel kenmerkend voor de manier waarop de Zweden leven en het respect dat zij hebben voor elkaar en de natuur."
Er staat een volledig uitgeruste, open blokhut, met vuurplaats, hout en kookgerei, door de bewoners zelf voorzien. Zij gebruiken deze plek om samen ‘midsommar’ te vieren. Maar het staat ook passanten vrij om deze plek te gebruiken, zolang ze er maar met respect mee omgaan. Dit gedachtengoed is iets dat we in het pragmatische Nederland nog te weinig zien. Toch zijn ook hier goede voorbeelden waar het groen een verbindende rol heeft, zoals Eva Lanxmeer in Culemborg, Kerckebosch in Zeist, delen van Bosrijk in Eindhoven en de Frans Halsbuurt in Amsterdam.”
Käpylä in Helsinki.
Park Vijfsluizen: wonen in het groen
De inspiratie uit Scandinavië paste hij toe in Park Vijfsluizen in Vlaardingen: "Ik heb de openbare ruimte ontworpen vanuit die belevingswaarde en toegankelijkheid." Voor dit project kreeg Ruijzenaars samen met Kuiper Compagnons uit Rotterdam de opdracht om een groene woonwijk te maken. Het terrein had een bijzondere geschiedenis. "In de jaren 50 is dit opgezet als sportcomplex van Shell, toen nog de Bataafse Petroleummaatschappij."
"Werknemers kwamen hier om te recreëren en te sporten. Samen zijn, elkaar ontmoeten en ontspannen. Die narratieve waarde van deze plek zat heel erg in het geheugen van de Vlaardingers en die wilde ik terugbrengen."
Het concept was helder: geen wijk met parken, maar een park met woningen. In het concept heeft elke woning tenminste één woonzijde aan het groen of het water, vrij van auto's.
Het oude sportgebouw is gerenoveerd en ligt als een landhuis in de centrale, groene as.
Om het groene wonen écht te omarmen, is er ook een cultuuromslag nodig.
Ondergrondse uitdagingen
"Deze plek ligt tussen het metrospoor, de A4 en het havengebied in. Echt in het oog van de storm. Elke vierkante centimeter moest worden benut. De bomen die er al stonden, wilde ik graag behouden. Dat bleek een enorme uitdaging binnen het geweld van de bouw en de programmatische druk.” "De kwetsbaarheid van bomen zit vooral ondergronds, benadrukt Ruijzenaars: "Boomwortels die beschadigen groeien niet zomaar terug."
Na stormen en intensieve bouwwerkzaamheden overleefden niet alle bomen, maar er is wel groot plantmateriaal teruggezet. "In het tweede groeiseizoen was het daardoor alweer super groen." Het belang van de bodem komt in Ruijzenaars' werk steeds centraler te staan. "Je kunt klein en minder ontwikkeld plantmateriaal prima gebruiken op een bodem die in orde is. Dat plantmateriaal gaat dan bijna als vanzelf groeien.
Andersom geldt dat niet. Als de bodem niet goed is, kun je wel mooie, grote bomen planten, maar daar zal niets van terechtkomen." In Vlaardingen paste hij de Stockholm-methode toe onder de parkeervakken: "Op die plekken maakten we een soort XXL-bomengranulaat van grote stenen waar verbeterde gebiedseigen grond tussen zit. Daardoor ontstaan grote, holle ruimtes in de bodem waarin de bomen kunnen wortelen. De parkeerplaatsen werden gelegd met grasstenen, zodat de bodem open bleef."
De maatschappelijke uitdaging
"Om een wijk echt als ecosysteem te laten werken, moet je niet alleen kijken naar de openbare ruimte, maar ook naar de particuliere ruimte. En dan wel als totaal. We moeten niet alleen kijken naar de straatkolk, de gevel of de beplanting. Het gaat in zo’n wijk om én én.", benadrukt Ruijzenaars. “Daar horen ook de nestkasten, de groene daken op bergingen, begroeide pergola's en hagen bij. Alles om de contouren van de wijk zo groen mogelijk te maken.”
Maar groen heeft tijd nodig. En dat vraagt ook begrip van bewoners, zeker bij nieuwbouw. "In deze tijd denkt iedereen dat alles snel beschikbaar is en wordt te veel gedacht vanuit het eigen ‘eilandje’. Vooraf zijn workshops gegeven aan de nieuwe bewoners om uit te leggen wat het belang is van wonen in het groen, is er een inspiratieboekje gemaakt voor het groen inrichten van de tuin en zijn klimplanten, hagen, oeverplanten en bomen aangebracht om de bewoners te helpen."
Collectieve groene ruimte met Hydro Lineo grasbestrating.
"Toch zie je dat veel tuinen worden verhard, dat er kunstgras wordt gelegd en er schuttingen worden geplaatst.” Ondanks dat niet alles is uitgepakt zoals bedoeld, is Ruijzenaars tevreden met het resultaat: ”De structuur van het park is zo sterk, dat het nog steeds functioneert zoals bedoeld. Het is een plek met volop natuur, waar mensen graag buiten zijn. Hopelijk brengt dit de volgende generatie, die opgroeit in al dit groen, weer een beetje dichter bij de natuur en medemens.”
Patrick besluit: “Dat Scandinavische samenleven en ontmoeten in de buitenruimte is iets waar we hier, met al onze verschillende culturen, nog niet aan zijn gewend. Op beleidsniveau zijn we misschien wel klaar voor natuurinclusief bouwen, maar in de praktijk valt er nog een hoop te winnen. Laatst las ik nog in een artikel dat woningen in een groene leefomgeving tot wel 10% meer kunnen opleveren. De behoefte is er dus wel, maar als mensen in hun woning (of auto) treden, verandert er ineens iets in het brein en moet alles wijken voor het eigen belang. Om het groene wonen écht te omarmen, is er ook een cultuuromslag nodig."
Groene woonstraten waar gevel, tuin en straat elkaar versterken.